Over pedagogisch repertoire: ‘Hoe nodigen we het kind uit om in het spel te komen en iets op het spel te zetten’

25 november 2025

Er is veel moed en vertrouwen nodig om de roep om voorspelbaarheid en controleerbaarheid te weerstaan en ‘onbestemde tijd’ in de klas toe te laten, schrijft Michiel Bos. Met de drie gebaren onderbreken, vertragen en voeden van Gert Biesta verkent hij het pedagogische repertoire van de leraar. Dit is de derde en laatste passage uit het boek ‘Muzisch Meesterschap’ dat recent verscheen en zeer enthousiast is ontvangen. ‘Hoe nodigen we het kind uit om in het spel te komen en iets op het spel te zetten, zodanig dat vorming plaats kan vinden? Hoe kunnen we onderwijs bieden waarin het kind in dialoog gaat met de weerstand die het tegenkomt?’

Deze tekst is met toestemming integraal overgenomen, als fragment uit een groter geheel. Voor een goed verstaan raden we aan het hele boek te lezen.

Resonantie, dialoog, weerstand en onbestemde tijd kunnen opvoedende en vormende processen in gang zetten en dat gaat vaak gepaard met enige moeite. Ze maken het echter mogelijk de pedagogische vraag te stellen: Wat vraagt dit van mij? Wat staat me hier te doen? Hoe kan ik mijn verlangen afstemmen met de wil van de materialen en de wil van het lichamelijke met hun eigen geheimen. Geheimen die ze niet altijd gemakkelijk prijsgeven?

Het vraagt van de leraar de kinderen te helpen om ontvankelijk te zijn voor hetgeen er op de tafel van het klaslokaal ligt.

Het vraagt van de leraar de kinderen te helpen om ontvankelijk te zijn voor hetgeen er op de tafel van het klaslokaal ligt. De aard daarvan kan variëren van het enkel tonen, een bemoediging, een extra uitleg, enige aansporing en dwang. We willen kinderen namelijk zaken bieden die ze al interessant vinden en zaken waarvan ze niet wisten dat ze die ooit interessant zouden kunnen vinden.

Net als alle andere levende organismen is de mens een wezen dat innig verbonden is met zijn omgeving. Hij is niet alleen in de wereld, maar is ook mens dankzij de wereld waarin hij is terechtgekomen. Zo werken bijvoorbeeld lucht, licht, dag en nacht, ons voedsel voortdurend op ons in en helpen ons vormen tot wat en hoe we zijn. In die innige verbondenheid zijn we in een constant proces van ontvangen, verbinden en schenken. Dit proces, met een influx (binnenkomen) en een efflux (uitstromen), vindt op allerlei niveaus plaats. Onze ademhaling, stofwisseling en voortplanting zijn misschien wel de meest basale functies die een dergelijk proces doormaken. In een continue beweging ontmoeten we spanning en weerstand, gevolgd door ontspanning en groei. We vormen onszelf aan de hand van datgene waarmee we ons kunnen verbinden, met datgene waarmee we in dialoog willen gaan.

In een continue beweging ontmoeten we spanning en weerstand, gevolgd door ontspanning en groei. We vormen onszelf aan de hand van datgene waarmee we ons kunnen verbinden, met datgene waarmee we in dialoog willen gaan.

Deze processen hebben voor de mens als een handelend wezen niet alleen functionele, lichamelijke en instinctieve doelen. De mens is een zingevend wezen. Dat wil zeggen dat we het proces van ontvangen, verbinden en schenken, inzetten om betekenis te geven aan de wereld om ons heen. We nemen waar wat er uit de wereld op ons afkomt. We verwerken en verbinden ons met deze indrukken in een belichaamd en bezield proces. Tot slot zijn we in staat om iets te verbeelden, iets muzisch te verklanken en kunnen daarmee iets dat betekenisvol is, teruggeven aan de wereld.

Hoe nodigen we het kind uit om in het spel te komen en iets op het spel te zetten, zodanig dat vorming plaats kan vinden? Hoe kunnen we onderwijs bieden waarin het kind in dialoog gaat met de weerstand die het tegenkomt? Hoe geven we onderwijs vorm dat beweegt en cyclisch is als de ademhaling waarin we lucht binnenlaten, ons verbinden en weer uitademen?

Tijdens een poëzieproject geef ik de kinderen in groep 7 een kopie van een willekeurige pagina uit een kinderboek. Na een snelle inspectie van het blad zien de kinderen dat het om een tekst gaat zonder afbeelding, zonder titel, zonder context. Het papier heeft duidelijk geen of weinig betekenis voor ze en de meeste kinderen laten het links liggen en wachten af wat ik ze ga vertellen.

In deze les gaan ze blackout poetry maken. Dat is een techniek waarbij je samenhang en betekenis zoekt in enkele woorden van een willekeurig gekozen tekst. De overige woorden streep je weg, om zo uit de overgebleven tekst een gedicht te maken.

De kinderen kijken vragend van mij naar het papier op hun tafel. ‘Zou hier werkelijk een gedicht in verborgen kunnen zitten?’ Waar de een onmiddellijk aan het werk gaat, heeft de ander duidelijk moeite met de opdracht of het doorgronden van de tekst.

Ik loop door de klas en help hier en daar wat kinderen op weg, waarna ze op zoek gaan naar het gedicht dat alleen zij in de tekst kunnen vinden. Opeens gaat het lopen en is aan de concentratie hoorbaar dat kinderen sporen in de tekst vinden, woorden met elkaar verbinden en nieuwe zinnen en betekenissen ontdekken. Aan het einde van de les mogen kinderen hun gedicht voorlezen. Er is verwondering over de inhoud en over de soms bijzondere loop van de taal. Dat mag, want het is poëzie. Als de kinderen
het lokaal verlaten is er niet één die het papier laat liggen. Ze hebben het allemaal zorgvuldig in de rugtas gestopt om hun gedicht thuis vol trots te laten zien.

Dit voorbeeld laat zien hoe kinderen zich op verschillende manieren verbinden met de wereld en er betekenis aan kunnen geven, in dit geval aan een stukje tekst. Ze ontvangen de willekeurige pagina met inhoud zonder context, ze nemen het waar. Vervolgens verbinden ze zich ermee en ten slotte schenken ze iets terug, door met de woorden op het papier iets te verbeelden dat er eerst niet was. Ze hebben daarmee iets van zichzelf in het papier gestopt waardoor het niet zomaar een willekeurig papiertje is, maar hún papiertje. De tekst op het papier krijgt betekenis, omdat zij er mee aan het werk zijn gegaan en er iets aan hebben toegevoegd.

Hier lees je een recensie van het boek ‘Muzisch Meesterschap’ dat op 13 oktober verscheen en in eigen beheer is uitgegeven:  De leraar als Orpheus die chaos omzet in betekenisvolle ontmoetingen

Je kunt het boek hier op de website van Michiel Bos bestellen.

• Gert Biesta, Wereldgericht onderwijs. Een visie voor vandaag, 2022
• Hannah Arendt, The human condition, 1958
• John Dewey, Art as experience, 1934
• Joop Berding, Opvoeding en onderwijs tussen geduld en ongeduld, 2019
• Joris Vlieghe, Wat een leraar tot leraar maakt. Vorming, zaakgerichtheid en liefde voor de wereld, 2024

Bestel het NIVOZ-magazine 'De moed om weerstand te bieden' 

Na enkele jaren afwezigheid verschijnt medio december weer een nieuw NIVOZ-magazine. Met het magazine 'De moed om weerstand te bieden' sluiten we aan bij het jaarthema van het NIVOZ-podiumprogramma en geven we een inkijkje in hoe het mogelijk is om weerstand te bieden aan leerlingen, docenten of collega's, en aan systemen, verwachtingen en opvattingen die botsen met wat je écht belangrijk vindt. Én wat de waarde van deze weerstand is.  

Het magazine is nog volop in ontwikkeling, maar het is nu al mogelijk om een pre-order te plaatsen. Je ontvangt het magazine dan rond 15 december. Mooi leesvoer voor de kerstvakantie en/of wellicht een verdiepend cadeau voor je team? Het magazine is te bestellen in bundels van 5, 10, of 25 exemplaren of een veelvoud daarvan. We vragen enkel een kleine vergoeding als tegemoetkoming in de productiekosten.

Lees hier meer en plaats hier je pre-order.