Onderwijs als grenswerk: inheemse kennis, relatie en verantwoordelijkheid in benauwende tijden

16 januari 2026

In 2023 schreef Rob van der Poel over de oproep die verpakt zat in de documentaire Call of the Wisdom Keepers. Na die ervaring en ceremoniële ontmoeting dacht hij na over zijn eigen verbondenheid met de mens, de niet-menselijke wezens en de aarde. Drie jaar later reikt hij, via het werk van Tyson Yunkaporta, een meer systemische en academisch/wetenschappelijke bron aan om opnieuw bruggen te slaan en betekenis te vinden in benauwende tijden.

Wat kan inheems systemisch denken betekenen voor het onderwijs? Voor de dagelijkse praktijk van leraren en schoolleiders, voor bestuur en beleid – en voor onszelf?

Tyson Yunkaporta is een Australische academicus, auteur en denker uit de Apalech-Clan in het noorden van Queensland. Hij werkt als senior onderzoeker en docent Indigenous Knowledges aan Deakin University in Melbourne en combineert traditionele inheemse wijsheid met academische inzichten. Daarnaast is hij kunstenaar, kunstcriticus en beoefent hij traditionele technieken zoals houtbewerking. Die belichaamde, praktijkgerichte benadering van kennis is kenmerkend voor zijn werk.

Ik kwam zijn boek Right Story, Wrong Story (2024) een jaar geleden tegen, op een middag in de Tuin van Epicurus. Het boek bestaat uit een opeenvolging van gedachte-experimenten die Yunkaporta zelf omschrijft als ‘crowdsourced verhalen’: gesprekken waarin ieders bijdrage – hoe tegenstrijdig ook – wordt opgenomen en geëerd. Het is een bundeling van dialogen met uiteenlopende denkers, waarin hij vragen stelt over hoe we leven, leren en samenleven. Daarmee is het boek zelf een voorbeeld van hoe collectief denken vorm kan krijgen.

Dit denken staat nooit los van de wereld. Yunkaporta verbindt de gesprekken expliciet aan actuele thema’s, situaties en gebeurtenissen, die hij – niet zonder ernst – spiegelt aan de negen cirkels van Dantes hel.

Every conversation we have sits somewhere in a system,
and every system carries a story.
When the story is wrong, we keep circling the same problems –
deeper and deeper into collapse.

The nine circles are not mythology.
They are feedback loops we built ourselves –
stories that no longer serve life,
but keep us trapped in repeating patterns.

De naam van Yunkaporta duikt de laatste tijd steeds vaker op in mijn eigen omgeving. Onlangs nog in een video op YouTube, die volgde op het manifest Schimmelscholing van Floor Basten, waarover ik eerder schreef. Is het niet tijd om school en onderwijs een eerlijke systemische spiegel voor te houden? Draaien we ons, in scholen en universiteiten zoals we die nu organiseren, niet steeds vaster in dynamieken waarvan we beginnen te vermoeden dat ze weeffouten in onze samenleving veroorzaken?

-- tekst loopt hieronder verder -- 

Yunkaporta beschrijft hoe onze relatie met Land (Country) onlosmakelijk verbonden is met hoe we met elkaar omgaan – en hebben leren omgaan. Wanneer hij spreekt over Indigenous Knowledge Systems, houdt hij geen pleidooi voor het toevoegen van inheemse kennis aan bestaande structuren. Hij nodigt uit tot een fundamenteel andere manier van kijken naar systemen: naar grenzen, naar relaties, naar hoe leven zich organiseert wanneer het niet wordt vastgezet, maar wordt onderhouden.

In living systems, you don’t manage things.
You maintain relationships.
The moment you try to control life, you break it.

Country is not land you own or manage.
Country is a system of relationships that holds you.
When those relationships are broken, everything else breaks with them.

Onderwijs als grenswerk

Volgens Yunkaporta zijn veel crises van onze tijd – ecologisch, politiek, economisch, cultureel – terug te voeren op slecht grenswerk. Niet omdat grenzen bestaan, maar omdat we er harde, afsluitende constructies van hebben gemaakt. In plaats van plekken van ontmoeting en uitwisseling zijn het muren geworden, met controleposten en uitsluiting. Dat inzicht is ook voor onderwijs relevant. Yunkaporta is niet alleen een algemene systeemdenker; hij is gepromoveerd op vragen rondom mogelijke betrokkenheid van leraren met inheemse kennis en hoe ze vervolgens die kennis kunnen benutten. Het antwoord is te vinden in wat hij noemt Aboriginals pedagogies.

Juist in het onderwijs vraagt ‘grenswerk’ dagelijks om aandacht en een ander perspectief. Scholen trekken voortdurend grenzen: tussen vakken, niveaus, leerlingen, ‘binnen’ en ‘buiten’, hoofd en hart, mens en wereld. Vaak gebeurt dat met de beste intenties – overzicht, kwaliteit, rechtvaardigheid. Maar los van die intenties ontstaan zo onbedoeld gesloten systemen die steeds minder resoneren met de meer-dan-menselijke werkelijkheid waarin we leven.

Yunkaporta’s inheemse systeemkennis nodigt uit tot een andere vraag:
wat gebeurt er als we grenzen niet zien als eindpunten, maar als levende randen?

Van overdracht naar relatie

In de westerse onderwijslogica wordt kennis vaak opgevat als iets dat kan worden overgedragen, gemeten en beheerst. In de inheemse benadering waar Yunkaporta over spreekt, ontstaat kennis uit relatie en verantwoordelijkheid. Right Story, Wrong Story zelf is daar een voorbeeld van. De methode die hij gebruikt noemt hij yarning – wij zouden kunnen spreken van verhalen weven.

Je leert niet over de wereld, maar in relatie tot haar. Dat zet het dominante kennisbegrip fundamenteel op zijn kop. Leren vindt altijd plaats binnen netwerken van relaties: tussen leerlingen, leraren, gemeenschappen, land, geschiedenis en toekomst. Wanneer onderwijs deze relaties abstraheert of negeert, raakt het losgezongen van de realiteit – vergelijkbaar met hoe economie en bestuur los kwamen te staan van de aarde toen ‘mens’ en ‘natuur’ van elkaar werden gescheiden.

Knowledge is not something you transfer.
It is something that forms between people, place and story,
through responsibility and care.

The moment we separate humans from nature,
our systems stop making sense –
education included.

De school als levend systeem

Yunkaporta beschrijft hoe koloniale systemen in tijden van crisis de neiging hebben zich af te sluiten. Er ontstaan strakkere definities, hardere grenzen en meer controle. Dat patroon is herkenbaar in onderwijs: toenemende toetsdruk, verantwoordingssystemen en beleidslagen worden vaak ingevoerd uit angst om grip te verliezen.

Inheemse systeemkennis stelt daar iets anders tegenover. Veerkracht ontstaat niet door afsluiting, maar door openheid: door semi-permeabele grenzen die verschil toelaten zonder samenhang te verliezen. Voor scholen betekent dit dat we stoppen met denken in lineaire productieketens en onderwijs opnieuw verbeelden als een ecologie van leren.

Scholen zijn dan geen instellingen die leeropbrengsten leveren, maar gemeenschappen die zorg dragen voor betekenisvol leren – voor leerlingen én professionals. We zeggen wel dat elk land de leiders krijgt die het verdient, maar we zouden ook kunnen zeggen: elk land krijgt de leiders waartoe het heeft opgeleid. Onderwijs is geen neutraal startpunt, maar onderdeel van systemen die zichzelf reproduceren als we geen nieuwe ‘stopregels’ ontwikkelen.

Closed systems don’t fail because of bad intentions,
but because they stop listening to what lies beyond their own boundaries.

Ceremonie, ritme en betekenis

Een opvallend element in Yunkaporta’s denken is de rol van ceremonie. Niet als cultureel ritueel, maar als collectieve praktijk waarin mensen zich afstemmen op elkaar en op het grotere geheel. Ceremonie helpt om complexiteit te dragen en om grenzen tijdelijk vloeibaar te laten zijn.

In Call of the Wisdom Keepers (2022) - zie de trailer - zien we elders uit verschillende tradities samenkomen rond het vuur. Zij delen hun zorg over de aarde en de mens. Deze ceremonies nodigen uit tot herstel van onze relatie met de aarde, die huilt en haar kinderen roept. Het gaat om de heling van het geheel en om een ander ordeningsprincipe van kennis en mens-zijn.

In Snake Talk (2025) benadrukt Yunkaporta dat deelname aan ceremonie vraagt om het vermogen jezelf tijdelijk opzij te zetten. Wanneer persoonlijke pijn of trauma alle ruimte inneemt, wordt het onmogelijk te luisteren naar wat land en gemeenschap vragen. Dat doet niets af aan het belang van persoonlijke heling, maar maakt zichtbaar dat niet elke ruimte dezelfde functie draagt. Ceremonie is geen plek om het eigen verhaal te centreren, maar om het grotere verhaal weer hoorbaar te maken.

If you come to ceremony carrying only your own story,
you will miss the larger story that land and ancestors are telling.

Ook onderwijs kent ritmes en rituelen: leswisselingen, schooljaren, overgangen. De vraag is of deze momenten slechts logistiek worden ingevuld, of ook pedagogisch betekenisvol. Kleine onderwijs-‘ceremonies’ – gezamenlijk beginnen, afronden, reflecteren – kunnen leren opnieuw verankeren in aandacht en verantwoordelijkheid. Het onderzoek naar onderwijsrituelen van Michiel Bos, uitgevoerd met Onderwijs124 in het mbo, is hiervan een veelzeggend voorbeeld.

Geen groei, maar toename

Misschien wel de meest fundamentele les in Yunkaporta’s visie is het onderscheid tussen groei en toename. Groei is gericht op meer, sneller, groter. Toename gaat over verdieping en verdichting van relaties. In onderwijs vertaalt zich dat niet in steeds nieuwe programma’s of innovaties, maar in het versterken van wat er al is: vertrouwen, vakmanschap, gemeenschap.

Voor inspecteurs, besturen en beleidsmakers ligt hier een confronterende spiegel. Beleidsinstrumenten die uniformiteit en meetbaarheid afdwingen, verharden grenzen. Beleid dat ruimte laat voor context, lokale wijsheid en professionele afwegingen maakt systemen weer ademend.

When systems chase growth, they lose coherence.
When they invest in relationships,
they become resilient.

Curriculum en leiderschap als relationeel werk

Als we Yunkaporta’s kaders serieus nemen, verandert wat we van onderwijs vragen fundamenteel. Het curriculum is geen lineaire reeks vakken en doelen, maar een web van relaties tussen leerlingen, contexten, land, verhalen en toekomstbeelden. Het is wereld-engaged. Leraren worden geen zenders van inhoud, maar hoeders van dialogische leeromgevingen waarin kennis ontstaat uit plaats, relatie en verbeelding.

Ook leiderschap krijgt een andere betekenis. Schoolleiders worden minder managers van processen en meer hoeders van relationele systemen. Grenzen onderhoud je niet met regels, maar met relaties. Juist op die randen vindt het pedagogische werk plaats. Dat vraagt de moed om conflicten te verstaan als systeemfeedback en om niet-wetende ruimte toe te laten, zodat leren zich in onverwachte richtingen kan ontwikkelen.

Leadership is not about telling people what to do.
It’s about being in right relationship.

Strong systems are not held together by rules,
but by people who stay in relationship.

Leren als kin-work

Yunkaporta gebruikt het begrip kin voor het relatieverband met alles wat leeft: mensen, land, water, lucht, voorouders en toekomstige generaties. Onderwijs wordt dan een praktijk van verantwoordelijkheid voor relaties. Leren is altijd een dialoog met context en draagt implicaties op lange termijn in zich.

Dat perspectief ontbreekt wanneer leren wordt gereduceerd tot technische competenties of meetbare output. Wat nodig is, is een ethics of care voor het levende weefsel waarvan wij allen deel uitmaken.

Care is not a feeling in living systems.
It is the practice of staying in right relationship
with all your kin.

Imagine – verbeelding als grensruimte

Tot slot wil ik nog wijzen op de film Imagine, een recent verschenen artistiek project waarbij Tyson Yunkaporta betrokken was. De film volgt het verhaal van een vijftienjarige die, losgemaakt uit een stroom van digitale afleiding, een surrealistische reis maakt langs vijf symbolische eilanden, begeleid door Aboriginal-wijzen en een mystieke hond.

Wat Imagine bijzonder maakt, is niet alleen het verhaal, maar vooral het ontstaansproces. Het script kwam tijdens de pandemie tot stand via een open, collaboratieve Google-documentomgeving, waarin honderden mensen – van schoolkinderen tot volwassenen wereldwijd – bijdroegen. Het is een levend voorbeeld van leren uit relatie, collectieve verbeelding en gedeelde verantwoordelijkheid.

Imagine nodigt uit om voorbij lineair toekomstdenken en individuele perspectieven te kijken. Als ‘liefdesbrief aan de mensheid’ stelt de film vragen over onze relatie met de planeet, met elkaar en met wat we nalaten aan komende generaties. Voor onderwijs is het een visuele en narratieve uitnodiging tot verbeeldingskracht – een kwaliteit die onmisbaar is wanneer we zoeken naar pedagogieën waarin relatie, context en verantwoordelijkheid opnieuw centraal staan.

Een uitnodiging aan het onderwijs

In de spiegel die Yunkaporta ons voorhoudt, ligt een uitnodiging besloten: om onderwijs te zien als een oefenplaats voor leven in relatie – met elkaar, met verschil en met de aarde. In tijden waarin veel systemen piepen en kraken, herinnert zijn werk ons aan iets ouds en urgents. Gesloten systemen storten in. Levende systemen blijven zich vernieuwen.

Misschien ligt daar wel de meest wezenlijke opdracht van onderwijs: samen opnieuw leren zien dat we verwant zijn – met elkaar en met het meer-dan-menselijke leven zelf.

Noten:

• Yunkaporta wordt in deze tekst geparafraseerd. Hij werkt met denkbewegingen en dialogen, niet met eenduidige uitspraken. De gebruikte parafrases zijn inhoudelijk trouw aan zijn woorden en toon.
• Aan dit artikel werkte ook Floor Basten mee.
   

 Trailer Imagine