Stichting Nivoz logo
Sterkt leraren, schoolleiders en betrokkenen bij de uitvoering van hun pedagogische opdracht

Nivoz platform hetkind

Hoe letters en cijfers de kleutergroep binnen kwamen tuimelen

7 september 2020

Het is vast niet verkeerd om kleuters kennis te laten maken met klanken en letters, net zoals met cijfers en hoeveelheden. Maar laten we niet denken dat de kinderen in mijn groep nu de letter K hebben geleerd.‘ Dat de ontwikkeling van ‘geletterdheid’ zijn intrede heeft gedaan in de kleuterklas van Hanneke Saaltink, wil niet zeggen dat de kinderen daar ook echt iets van leren. Zij stak voor haar gevoel veel meer op over de taalontwikkeling van jonge kinderen op de kleuterleidsters-opleiding van vroeger, waar het ging over taalgrapjes, voorlezen en verhalen vertellen.

‘Weet je wat er in mijn rugzak zit? Mijn konijn!’ Enthousiast houdt Tim een grote, zwarte rugzak omhoog. ‘Hij is heel groot maar hij past er in. Als je ‘m aan de lettertak hangt moet je zo dat kleine knijpertje aan zijn oor doen want anders kan het niet. Zijn oor is het dunste, verder is ‘ie dik. Zal ik ‘m even pakken?’ We staan nog op het plein te wachten tot iedereen er is en we naar binnen kunnen. Voorzichtig, zonder zijn enthousiasme te temperen maan ik hem het Konijn nog even veilig in zijn tas te laten voordat we hem aan zijn oor aan de ‘lettertak’ met de letter K hangen.

Bijna veertig jaar geleden, tijdens de kleuterleidsters-opleiding, kregen we ieder jaar vele uren Nederlands. Dat ging over de taalontwikkeling van jonge kinderen. De ontwikkeling van ‘één-woords-zinnen’ naar ‘twee-woords-zinnen’ naar ‘meer-woords-zinnen’. We merkten dat een jongste kleuter vaak nog maar net ‘meer-woords-zinnen’ gebruikt. Het ging over de ontwikkeling van Nederlands als tweede taal. Het ging over ‘overgeneralisatie’: het ontdekken van (werkwoord-)regels waardoor kinderen ineens bijvoorbeeld ‘loopte’ gaan zeggen. En dat je dan onnadrukkelijk de zin kunt herhalen met het woordje ‘liep’ erin, zodat ze ook de uitzondering op de regel leerden kennen. Allemaal zonder het te benoemen of uit te leggen. Het ging heel veel over voorlezen; waarom en hoe en welke boeken. Het ging over het voeren van kringgesprekken, over ‘taal-denkrelaties’, over het uitbreiden van de woordenschat, over taalgrapjes en taalspelletjes en rijmen. We ontdekten hoe een kleuter in taal een hele wereld weet op te roepen die nog niet te onderscheiden is van de realiteit; als je een verhaal vertelde over een brandweerauto had net toevallig de helft van de kinderen gisteren een brandweerauto gezien met als het even kan het brandende huis erbij. Maar over letters ging het nooit.

We ontdekten hoe een kleuter in taal een hele wereld weet op te roepen die nog niet te onderscheiden is van de realiteit

Toen ik jaren later weer terugkwam voor de klas had de ontwikkeling van ‘geletterdheid’ zijn intrede gedaan in de groepen 1/2. In de huishoek kwamen agenda’s en kranten en een kladblok om een boodschappenlijstje te ‘schrijven’. De kinderen dicteerden teksten bij een tekening, we schreven samen brieven in de kring of maakten tekeningen bij een voorgelezen verhaal. Maar echt over letters ging het nog steeds niet.

Ongemerkt werden die letters echter steeds belangrijker. Eerst onnadrukkelijk, vol verwondering opgemerkt op een gestolen moment. Want wat een feest is het om de letter van je naam te ontdekken op een melkpak of in de brief die juf aan het schrijven is. Daarna verschenen er steeds meer letterlesjes in de kleine kring, werkten we met de letter van de week op lettertafels en in letterkoffertjes, gingen we toetsen hoeveel letters een vijfjarige al kende, gonsde het door de wandelgangen dat een kind zeker 16 letters moest beheersen voordat het naar groep 3 zou kunnen.

En nu hangt er dus alweer jaren een ‘lettertak’ bij ons in de klas waarvoor Tim zijn Konijn op tafel legt. Wanneer we in de kring zitten en Jelle het Konijn ziet, herinnert hij zich ineens dat hij Kat Kitty en Kleine Kraai meegenomen heeft. Ik vraag de jongens waarom nou juist het konijn en de kat en de kraai? Het is even zoeken, ze weten het ook niet meer zo precies. En al snel verlies ik de aandacht van de meeste kinderen in de kring voor zoiets abstracts als een letter. Ik doe het gebaar voor dat hoort bij de klank Kuh; je duim onder je kin, je wijsvinger samen met de andere vingers tegen je lip en dan klik je je hand naar voren. Bijna iedereen doet mee: ‘Kuh-àààà-tuh, Koh-oooo-nnnn-ijijijij-nnnnn’ zingen we samen. Voel je het klikje achter op je tond? Ja ze voelen het, en nog een keer, en nog een keer. Al snel ontstaan er onzinwoorden na die grappige Kuh. Guus ontdekt voor het eerst dat je woorden kunt maken na die Kuh-klank. ‘Kuh-euken, juf! En Kuh-ikker!’ De rest van de dag blijven er woorden op-poppen in zijn hoofd.

Rosalie, net op school en nog helemaal in haar eigen wereld, ontgaat volledig wat er gebeurt. Ze kijkt naar buiten, plukt aan een plantje op de vensterbank, bekijkt de schoenen van haar buurvrouw. Maar als ik de woorden ‘Kat Kitty’ met grote gebaren op een blaadje schrijf is ze er ineens helemaal bij. Zij heeft ook een poes! Ik moet háár poes ook opschrijven! En dan blijken er heel veel poezen thuis te zijn met allemaal een eigen naam. Hoe vaak ik poes ook corrigeer in Kat het gaat er niet meer in. De kinderen roepen door elkaar heen de naam van hun phoe-oeoeoe-sssss. Want wie weet; als je net zo gek praat als juf schrijft ze jouw poes misschien ook wel op……

En dan ook nog de naam van je knuffel zien als een woord dat begint met de Kuh-klank; eigenlijk is geen van deze kinderen daar al aan toe.

Ik besluit dat we lang genoeg in de kring hebben gezeten. Je aandacht richten, samen met 23 andere kinderen, wachten met iets vertellen tot je aan de beurt bent, het is al heel wat zo in de eerste weken van het schooljaar. En dan ook nog de naam van je knuffel zien als een woord dat begint met de Kuh-klank; eigenlijk is geen van deze kinderen daar al aan toe. ‘Mogen Kat Kitty en Kleine Kraai aan de lettertak’, vraag ik. Ik zie de aarzeling, het slikken. ‘Van mama moeten ze wel weer mee terug naar huis.’ Een half uur voordat we naar huis gaan komt hij het vragen. Mogen ze al in zijn tas? Zijn stem bibbert een beetje, alsof hij er rekening mee houdt dat er onbegrijpelijke regels zijn die maken dat je knuffels zomaar aan die lettertak moeten blijven hangen. Natuurlijk mogen Kat Kitty en Kleine Kraai weer mee naar huis.

Het is vast niet verkeerd om kleuters kennis te laten maken met klanken en letters, net zoals met cijfers en hoeveelheden. Maar laten we niet denken dat de kinderen in mijn groep nu de letter K hebben geleerd. Wij speelden met de klanken van betekenisvolle woorden. En die betekenis kunnen ze nog helemaal niet los zien van het woord zelf. Het woord ‘Kat-Kitty’ is onderdeel van het hele wezen van de onmisbare knuffel, dat je haar ook ‘Chat Minou’ zou kunnen noemen is ondenkbaar, dan zou het niet meer dezelfde knuffel zijn.

Het mooie is dat uiteindelijk het abstracte begrip van woorden en letters vanzelf ontstaat wanneer kinderen spelen met dingen die ze steeds een andere betekenis geven. De tak wordt een zwaard of een hengel of een paard. Ze onderzoeken de functie van letters en klanken wanneer ze spelen dat ze ‘schrijven’ op een boodschappenlijstje of ‘lezen’ in een krant, wanneer ze rijmspelletjes doen, taalgrapjes maken, onzin-liedjes verzinnen. Kinderen ontwikkelen symbolisch denken wanneer ze verhalen vertellen en uitspelen, voorgelezen worden, steeds beter leren redeneren, wanneer ze een verhaal vertellen in een tekening. Kortom, bij alles wat er in een kleuterklas gebeurt.

Hanneke Saaltink staat een aantal dagen van de week als groepsleerkracht voor een kleutergroep. Als er tijd is duikt ze haar eigen atelier in. Over haar ervaringen blogt ze op haar eigen site.

Reacties

7
Login of vul uw e-mailadres in om op de hoogte te blijven van reacties op uw reactie


Hanneke Saaltink
11 dagen en 12 uur geleden

Toch is het ontdekken van en spelen met klanken en letters in een kleuterklas niet verkeerd, denk ik. Het probleem ontstaat pas als leerkrachten (of anderen) denken dat dit is waar het om draait. Dat dit het eigenlijke leren is. En dat het iets zegt over het (latere) schoolsucces.
Geschreven taal hoort bij onze wereld en die wereld willen de kinderen onderzoeken. Soms is dat een grote ontdekkingstocht naar letters en klanken. Zoals de afgelopen week bij Gijs uit mijn groep, die overal de Kuh-klank hoort of de letter K ziet. En heel vaak gaat het het ene oor in en het andere uit. Maar dan moet er nog genoeg anders te ontdekken zijn in de klas.

Login of vul uw e-mailadres in om op de hoogte te blijven van reacties op uw reactie


Janke
11 dagen en 12 uur geleden

Jammer dat er zoveel tijd wordt besteed aan het aanleren van klanken in de kleuterklassen. Kleuters die in hun ontwikkeling al zover zijn leren, ook zonder dit specifieke aanbod van klanken in de kleuterklas, al vroegtijdig lezen. De vele uren tijd die besteed worden in de kleuterklassen leveren een laag leerrendement. Zo'n 30 jaar gelden leerden startte het leesonderwijs in groep 3. Eind groep 3 was het leesniveau van de kinderen toen heel goed vergelijkbaar met wat de kinderen nu presteren op gebied van lezen anno 2020. Een pasgeboren baby leert ook niet lopen. Wacht toch geduldig af, totdat het kind rijp is.
Tot mijn verbazing moesten mijn kleinkinderen ook van 0-20 en terug kunnen tellen, voor de overgang van groep 2 naar groep 3. Een getallenrijtje opzeggen, meer inhoud had het kunstje niet. Hoeveel uren zijn verloren gegaan aan het aanleren hiervan. Let op de rijping van kinderen, en smeed het ijzer als het heet is. Gebruik de tijd die vrij komt voor het uitdiepen van kennisgebieden en vaardigheden die wel passen bij kleuters, en biedt 'voorlopers' ook datgene wat hun doorgaande ontwikkeling waarborgt.

Login of vul uw e-mailadres in om op de hoogte te blijven van reacties op uw reactie


Betty
12 dagen en 10 uur geleden

Onze zoon heeft met de methode de Haan het lezen geleerd. Net zoals wij vroeger het ABC leerden. Van niveau 0 naar einde van de basis school niveau 9.
Ik heb mijn vraagtekens bij het leren lezen en schrijven in deze tijd van de klanken.... Wij zijn er allemaal groot mee geworden. Deze professor de Haan heeft onze zoon geholpen... Daar ben ik hem dankbaar voor en de school die mee wilde werken. Een dikke pluim!

Login of vul uw e-mailadres in om op de hoogte te blijven van reacties op uw reactie


Dini
13 dagen en 17 uur geleden

Helemaal mee eens. Ik ben al langere tijd uit de roulatie maar ik gril als ik bij mijn kleinkinderen op school kom. Wilhelmina Bladergroen zat er veel dichter bij met haar lerend spelen en spelend leren....

Login of vul uw e-mailadres in om op de hoogte te blijven van reacties op uw reactie



Hanneke Saaltink
13 dagen en 11 uur geleden

Ja, ja, ja!!!!
Wat is het soms moeilijk om het goede te doen!!

Login of vul uw e-mailadres in om op de hoogte te blijven van reacties op uw reactie


Suzanne Niemeijer
13 dagen en 19 uur geleden

Dank voor deze bijdrage. Alsof ik een beetje aanwezig ben in de klas. Ik vermoedde tijdens het lezen, dat je zou uitkomen bij het loslaten van letters aanbieden. Mogen we die conclusie zelf trekken? Stop jij met letters aanbieden na je reflectie? Ben heel benieuwd. Hartelijke groet, Suzanne

Login of vul uw e-mailadres in om op de hoogte te blijven van reacties op uw reactie



Hanneke Saaltink
13 dagen en 11 uur geleden

Tja ..... de visie van de school, afspraken. Het knelt inderdaad.
Misschien moet ik inderdaad stappen zetten.

Login of vul uw e-mailadres in om op de hoogte te blijven van reacties op uw reactie


Delen:
Op de hoogte blijven?
Schrijf je in voor de nieuwsbrief