De docent is ook maar een mens: ‘Levenslust als vertrekpunt’ - boekbespreking

14 januari 2026

Wat gebeurt er met onderwijs wanneer levenslust niet het resultaat is van goed onderwijs, maar juist het vertrekpunt van leren? Wat als vitaliteit, nieuwsgierigheid en innerlijke beweeglijkheid niet pas verschijnen wanneer doelen zijn behaald, maar voorafgaan aan leren zelf? Die vraag drong zich aan Rob van der Poel op bij het lezen van ‘De docent is ook maar een mens’ van Pamela den Heijer en Roos Bits-Derksen. ‘Dit is geen boek dat je voor kennisgeving tot je neemt, het is een boek dat je betrekt en licht zet op je eigen leven en handelingsrepertoire als docent.’

Er zijn onderwijsboeken die iets willen oplossen en er zijn boeken die iets in herinnering brengen. ‘De docent is ook maar een mens’ behoort tot die laatste categorie. Het wil het onderwijs niet repareren, maar de docent die daarin staat opnieuw in zichzelf en zijn lijf laten landen. Niet door theorie op te stapelen, maar door aandacht te vragen voor wat zich altijd al aandient: gevoel, nabijheid, geraakt worden, begrenzing en stilte.

De docent verschijnt in dit boek niet als rol, functie of bedoeld voor een volgend professionaliseringstraject, maar als mens-in-relatie. Iemand die aanwezig is met alles wat hij of zij meebrengt: geschiedenis, grenzen, verlangens, onzekerheden. Niet om die te etaleren, maar omdat ze er nu eenmaal zijn en altijd al hebben meegedaan (onbewust) in het contact met studenten, collega’s en zichzelf.

Ander weten
Wie de literatuurlijst erbij neemt, merkt dat Pamela en Roos vanuit een ander ‘weten’ spreken. Geen wetenschap die verklaart of beheerst, maar een eigen ‘weten’ dat waarneemt, dat zich laat raken en dat betekenis laat ontstaan in wederkerig contact. Het lichaam is daarin niet alleen drager van het hoofd - handig voor overleving - maar een eigenstandig instrument van ervaring. Hier wordt ook gevoeld voordat er begrepen wordt.

In een onderwijscontext die sterk leunt op meetbaarheid, effectiviteit en verantwoording, kiezen Pamela en Roos dus een andere ingang. Maar ze zetten niets tegenover wat al is. De bekende professionele en didactische vermogens blijven volledig in beeld. Wat zij doen, is er een menselijke wereld bij leggen. Hier krijgt affectiviteit - naast effectiviteit - haar waardigheid terug als bron van oriëntatie.

Wat zij doen, is er een menselijke wereld bij leggen. Hier krijgt affectiviteit - naast effectiviteit - haar waardigheid terug als bron van oriëntatie.

Het onderscheid nodigt gemakkelijk uit tot een valse tegenstelling - rationeel versus gevoelsmatig - maar het boek ondergraaft die lezing zorgvuldig. Effectieve vermogens zoals analyseren, structureren, plannen en doelgericht handelen zijn onmisbaar voor professioneel onderwijs. Affectieve vermogens zoals waarnemen, afstemmen, verdragen, vertrouwen en betekenis ervaren maken onderwijs menselijk, relationeel, levend en leefbaar.

Cruciaal is dat deze vermogens niet los van elkaar functioneren. Effectiviteit zonder affectiviteit verhardt. Affectiviteit zonder effectiviteit vervluchtigt. De inzet van het boek is daarom geen verschuiving van het ene naar het andere, maar een herordening naar het midden, naar een plek/positie waar denken, voelen en handelen elkaar wederzijds gaan dragen.

Veel leraren en docenten zullen bij het lezen herkennen dat zij de zeven effectieve en zeven affectieve vermogens die in het boek in beeld worden gebracht allang inzetten, vaak impliciet en intuïtief. Maar door ze te benoemen en te verbinden, geeft het boek taal aan wat al gebeurt, zonder het vast te zetten in een aanpak of methodes. Dat is wat mij betreft een pedagogische daad van betekenis.

Overleven – leven – beleven
Diezelfde beweging zien we in de driedeling overleven – leven – beleven. Ook hier gaat het niet om een hiërarchisch model, alsof overleven iets is dat we moeten overstijgen om uiteindelijk te mogen beleven. De auteurs presenteren deze drie als gelijktijdige bestaanslagen die voortdurend naast en door elkaar heen bewegen.

In het dagelijks onderwijs zijn ze allemaal aanwezig:

• Overleven waar druk, systemen en verwachtingen de ruimte vernauwen.
• Leven waar vakmanschap, ritme en verbondenheid hun werk doen.
• Beleven waar betekenis, verwondering en levenslust oplichten.

Ook in een betrokken onderwijspraktijk kan overleven aan de orde zijn. En ook in contexten van hoge druk kan iets van beleven doorbreken. Het boek nodigt uit om deze lagen te leren waarnemen zonder ze te rangschikken, om te onderzoeken waar beweging mogelijk ontstaat.

Juist hier wordt ook zichtbaar waarom levenslust geen eindpunt is, maar een dragende kwaliteit. Levenslust verschijnt niet pas wanneer alles op orde is. Ze kan aanwezig zijn midden in spanning en onzekerheid. Het is dan niet zozeer een beloning van, maar eerder een teken van levend contact met wat ertoe doet.

Levenslust kan aanwezig zijn midden in spanning en onzekerheid. Het is dan niet zozeer een beloning van, maar eerder een teken van levend contact met wat ertoe doet.

Achtergrond
De overtuigingskracht van dit boek hangt nauw samen met de achtergrond van de auteurs. De haptonomische bedding - expliciet zichtbaar in de literatuurlijst en impliciet voelbaar in taal, oefeningen en aandacht voor het lichaam - brengt een andere kennisopvatting binnen. Weten is hier niet losgemaakt van ervaren. Reflectie niet los van belichaamde aanwezigheid.

Pamela den Heijer brengt haar onderwijskundige expertise en kennis van professionalisering in. Roos Bits-Derksen haar ervaring met haptonomie en het werken met afstemming, nabijheid en contact. Juist die combinatie maakt dat dit boek niet normatief, maar uitnodigend is. Het spreekt niet over de docent, maar vanuit het mens-zijn in het onderwijs.

Het MARS-vliegwiel
Het MARS-vliegwiel (hoofdstuk 13) vormt het verbindende hart van het boek. MARS staat voor Menselijkheid door het benutten van Affectieve en Rationale vermogens in Samenwerking. Ook dit is geen instrument om toe te passen, maar een uitnodiging om alle veertien vermogens en lagen ervan gewaar te worden/zijn. Het nodigt uit tot vertraging en tot kleine, vaak innerlijke verschuivingen: anders waarnemen, ruimte laten, het eigen ongemak verdragen, nieuwsgierigheid volgen in plaats van onmiddellijk oplossen.

  

Het vliegwiel draait niet op versnelling, maar op betrokkenheid. Niet op beheersing, maar op resonantie. En levenslust – het zevende en laatste affectieve vermogen dat wordt besproken – verschijnt dan niet als sluitstuk, maar als stille motor die alle andere vermogens voedt.

Levenslustig onderwijs
Wat door dit boek oplicht, zou je levenslustig onderwijs kunnen noemen. Niet weer als een nieuwe stroming, eerder een gevolg van de verschoven aandacht. Onderwijs dat zichzelf niet uitsluitend legitimeert via prestaties en output, maar geworteld is in het besef dat leren plaatsvindt in een levend weefsel van relaties: tussen leraar en leerling, tussen mensen onderling, tussen mens en wereld.

Vanuit dat perspectief wordt ook de titel De docent is ook maar een mens spannend, juist omdat de woorden ‘ook maar’ de docent onbedoeld verkleinen. Wat dit boek laat zien, is dat de docent niet ‘ook maar’ een mens is, maar ‘precies’ mens en dat daarin een kracht schuilt die in het huidige onderwijs vaak onder druk staat.

Wat dit boek laat zien, is dat de docent niet ‘ook maar’ een mens is, maar ‘precies’ mens en dat daarin een kracht schuilt die in het huidige onderwijs vaak onder druk staat.

Een pedagogische uitnodiging
Het boek van Pamela den Heijer en Roos Bits-Derksen vraagt om moed en bereidheid om jezelf als mens niet buiten het onderwijs te houden. Het nodigt uit tot een onderwijspraktijk die voedend is en blijft. Voor degene die lesgeeft en voor degene die leert, voor zover we die nog uit elkaar zouden willen houden. Maar juist ook voor de wereld waartoe we ons verhouden.

In een tijd waarin veel systemen uitputten, reikt dit boek een andere beweging aan en sluit het aan bij het regeneratieve denken en doen. Niet door meer en iets beter te doen, maar door anders aanwezig te zijn. Door levenslust niet te zien als luxe, maar als noodzakelijke pedagogische voedingsbodem.

--- 

Eind 2023 maakte collega Marco Martens al eens een podcast met Pamela den Heijer, die destijds haar promotieonderzoek afrondde over affectieve vermogens, zie hier